Elektrotla ark kaynağı nedir, nasıl yapılır?

Elektrotla ark kaynağı nasıl çalışır?

Elektrotla ark kaynağında kaynak makinesi, elektrot ile iş parçası arasında bir elektrik arkı oluşturur; bu arkın ısısı hem elektrodu hem de ana metali eritir. Eriyen elektrot, dolgu metali olarak kaynak banyosuna karışır.

Elektrot iki bölümden oluşur: metal bir çekirdek tel ve onu saran örtü. Örtü yanarken birkaç iş görür:

• Kaynak bölgesini havadan koruyan bir gaz bulutu oluşturur.
• Banyonun üstünü kaplayan cürufu oluşturur. Cüruf, soğuyan dikişi korur.
• Arkın kararlı yanmasına yardım eder.
• Bazı elektrotlarda kaynak metaline alaşım elementi katar.

Bu yöntem İngilizce kaynaklarda SMAW veya MMA olarak geçer. Sahada “elektrik kaynağı” ya da “çubuk kaynağı” dendiğinde çoğunlukla bu yöntem kastedilir.

Elektrot kaynağı için hangi ekipman gerekir?

Elektrot kaynağı için bir kaynak makinesi, elektrot pensesi, şase (topraklama) pensi ve kabloları, elektrot ile kişisel koruyucu donanım yeterlidir. Gaz tüpü, regülatör ya da tel sürme ünitesi gerekmez.

• Kaynak makinesi: Bugün çoğunlukla inverter makineler kullanılır. Transformatör ve redresör tipi makineler de yaygındır.
• Elektrot pensesi ve şase pensi: Akım devresini tamamlar. Şase pensi temiz, çıplak metale sağlam bağlanmalıdır.
• Cüruf çekici ve tel fırça: Her pasodan sonra cürufu temizlemek için kullanılır.
• Elektrot kurutma fırını: Bazik elektrotla çalışılan atölyelerde bulunur.

Rutil ve bazik elektrot arasındaki fark nedir?

Rutil ve bazik elektrot arasındaki temel fark örtünün kimyasıdır. Rutil örtü ağırlıklı olarak titanyum dioksit içerir ve kolay kullanım sağlar. Bazik örtü ise kalsiyum karbonat ve kalsiyum florür gibi bileşenler içerir; daha tok ve düşük hidrojenli bir kaynak metali verir.

Örtü tipi, elektrodun sınıflandırma kodunda harflerle gösterilir. TS EN ISO 2560’ta örneğin R rutil, B bazik, C selülozik örtüyü ifade eder. Amerikan AWS sınıflamasında E6013 tipik bir rutil, E7018 ise tipik bir bazik (düşük hidrojenli) elektrottur. Selülozik elektrotlar ise özellikle boru hatlarında kullanılan üçüncü bir gruptur.

Akım türü ve kutup için her zaman elektrot kutusundaki bilgiyi esas alın.

Elektrot kaynağı nasıl yapılır?

Elektrot kaynağı; yüzeyi hazırlama, doğru elektrot ve akımı seçme, arkı tutuşturma, sabit ark boyu ve hızla ilerleme ve cürufu temizleme adımlarıyla yapılır.

1. Yüzeyi hazırlayın. Pas, boya, yağ ve nemi temizleyin. Kalın parçalarda kaynak ağzı açılması gerekebilir.
2. Şaseyi bağlayın. Şase pensini kaynak yapılacak yere yakın, temiz bir noktaya sıkıca takın.
3. Elektrot ve akımı seçin. Elektrot çapını malzeme kalınlığına ve pozisyona göre seçin. Akımı elektrot kutusunda üreticinin verdiği aralıktan ayarlayın.
4. Arkı tutuşturun. Elektrodu parçaya kibrit çakar gibi sürterek ya da hafifçe vurup kaldırarak arkı başlatın.
5. Ark boyunu sabit tutun. Genel bir kural olarak ark boyu, elektrodun çekirdek çapı kadar tutulur. Bazik elektrotlarda ark daha da kısa tutulmalıdır.
6. Sabit hızla ilerleyin. Elektrot eridikçe kısalır; pensi parçaya doğru yaklaştırarak ark boyunu koruyun. Düz pozisyonda elektrot genellikle ilerleme yönüne doğru hafif eğik tutulur.
7. Krateri doldurun. Dikişin sonunda arkı hemen koparmayın, krater çukurunu doldurup öyle bitirin.
8. Cürufu temizleyin. Cüruf soğuyunca çekiç ve tel fırçayla temizleyin. Çok pasolu kaynakta bunu her pasodan sonra yapın.

Elektrot kaynağı uygun elektrot seçilirse farklı pozisyonlarda yapılabilir. Pozisyon kodları için kaynak pozisyonları rehberine bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Elektrodun yapışması: Akım düşük ya da ark çok kısa.
• Fazla sıçrantı ve gözenek: Ark çok uzun ya da elektrot nemli.
• Cüruf kalıntısı: Pasolar arasında cüruf yeterince temizlenmemiş.
• Yanma oluğu: Akım yüksek ya da elektrot açısı yanlış.

Bu kusurların nedenleri ve önlenmesi için kaynak kusurları rehberine göz atın.

Elektrot kaynağının avantajları ve sınırlamaları nelerdir?

Elektrot kaynağının en büyük avantajı, basit ve taşınabilir ekipmanla, gaz tüpü olmadan, açık alanda kaynak yapılabilmesidir. Koruma örtüden geldiği için rüzgâr, gazaltı yöntemlerine göre daha az sorun çıkarır.

Sınırlamaları da vardır. Elektrot sık sık değiştirilir ve her pasodan sonra cüruf temizlenir; bu yüzden üretim hızı MIG/MAG kaynağına göre düşüktür. Çok ince saclarda delmeden kaynak yapmak zordur. Hassas ve temiz dikiş gereken ince işlerde genellikle TIG kaynağı tercih edilir.

Elektrot kaynağında güvenlik

Elektrot kaynağında başlıca riskler ark ışınımı, elektrik çarpması, kaynak dumanı, sıçrantı ve yangındır. Bu risklerin her biri doğru donanım ve alışkanlıklarla azaltılabilir.

• Göz ve cilt: Akıma uygun koyulukta filtreli kaynak maskesi kullanın. Deri eldiven, alev geciktirici iş kıyafeti ve iş ayakkabısı giyin. Cüruf temizlerken koruyucu gözlük takın; cüruf parçaları sıçrar.
• Elektrik çarpması: Kuru eldivenle çalışın. Hasarlı kablo ve pens kullanmayın. Islak zeminde ve dar, metal yüzeyli alanlarda ek önlem alın. Elektrodu çıplak elle değiştirmeyin.
• Duman: Ortamı havalandırın, mümkünse kaynak noktasına yakın lokal emiş kullanın. Galvaniz, boya veya kaplama içeren yüzeyler zararlı duman çıkarır; önce temizleyin.
• Yangın: Çevredeki yanıcı malzemeleri uzaklaştırın ve yakında yangın söndürücü bulundurun.
• Çevredekiler: Ark ışığından korumak için kaynak perdesi kullanın.

İş sağlığı ve güvenliği, MYK sınavında ayrı ve zorunlu bir birim olarak da değerlendirilir.

Elektrot kaynağı ve MYK belgesi

Elektrotla ark kaynağı, Çelik Kaynakçısı (11UY0010-3) yeterliliğinde B1 seçmeli birimi olarak sınava konu olur. Belgeyi almak için zorunlu A1 “Kaynak İşlemlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği” birimini ve en az bir B birimini başarmanız gerekir.

Her birimde bir teorik sınav ve bir performans sınavı vardır. Teorik sınav dört seçeneklidir ve yanlış cevaplar doğruları götürmez. Performans sınavında ise kritik adımlar bulunur; bunlar sınavda mutlaka doğru uygulanması gereken adımlardır.

Belgenin kapsamı, sınava girdiğiniz yönteme göre yazılır. Yani 111 ile alınan bir belge, MAG veya TIG ile kaynak yapma yeterliliğini göstermez. Proses 111, Doğal Gaz Çelik Boru Kaynakçısı ve Otomotiv Sac ve Gövde Kaynakçısı (Seviye 3) yeterliliklerinde de seçmeli birim olarak yer alır.

MYK belgesi sınavla kazanılır ve e-Devlet’ten sorgulanabilir. Bir kursun verdiği katılım sertifikası, belge zorunluluğu olan işlerde MYK belgesinin yerine geçmez. Ayrıntılar için kaynakçı belgesi zorunlu mu rehberine bakın.